یک پژوهشگر درحوزه بحران آب نوشت: بررسـي شاخصهای آب از جمله دو شاخص "سرانه آب تجديدپذير" و "شـدت تـنش آبـی" در كشـور ايـران نشاندهنده ورود كشور به شرايط تنش آبی شديد است.
تنش آبی ایران در چالش بزرگ قرن از نگاه یک کارشناس
تنش آبی ایران در چالش بزرگ قرن از نگاه یک کارشناس

به گزارش افلاکیون، امیر حاجی زاده فلاح کارشناس ارشد عمران و پژوهشکر در حوزه بحران آب نوشت: مساله آب یکی از بزرگترین چالش های قرن حاضر بشریت است بسیاری از پیشرفت یا پسرفت های اقتصادی و اجتماعی در آینده به این مساله بستگی دارد. پیش بینی می‌شود در جوامع در حال توسعه کمبود آب، منشاء بسیاری از اختلافات و بحران های آینده است و چنانچه به این مهم در زمان خودش پرداخته نشود شاهد بروز مشکلات جبران ناپذیری از قبیل کوچ های اجباری و نابودی اکوسیستم خواهیم بود. عدم وجود تعادل در میزان بارندگی، با تقاضای روزافزون آب در مناطق جغرافیایی، ارتباط مستقیم بین توسعه پایدار جغرافیای اقتصادی با مصرف آب ابعاد چالش آب را هر روز پیچیده ترمی نماید.

بد نیست بدانیم مقدار آب های تجدیدشونده در سطح کره زمین در صده‌های متمادی تقریباً یکسان بوده است و ذخایر آب در طبیعت علی‌رغم نیاز روزافزون بشر تغییر نکرده است. از مجموع کل آب‌های جهان، ۹۷.۴ درصد را آب شور دریاها و اقیانوس ها و ذخایر آب شیرین حدود ۲.۶ درصد می باشد و نکته جالب آنستکه عمده ذخایر آب شیرین نیز بیشتر به صورت یخ در قطب‌ جنوب و شمال کـره زمـین و یخچـال هـای طبیعی و آب های زیرزمینی در لایه‌های آبدار و اشباع زیرزمین وجود دارد و تنهـا چهارده هزارم درصد از آب های شیرین قابل استفاده بوده و حیات آدمی وابسته به همین درصد مقدار ناچیز آب اسـت.

ایران به عنوان یکی از کشورهای واقع در کمربند خشک کره زمین با مشکل کم آبی مواجه می باشد رشد جمعیت و نیاز به محصولات کشاورزی و دامی و محدودیت منابع آب به عنوان بستر اصلی تولیدات کشاورزی مساله کم آبی رابه گونه ای بسیار جدی پیش روی کشور قرارداده است. بررسـی شاخصهای آب از جمله دو شاخص “سرانه آب تجدیدپذیر” و “شـدت تـنش آبـی” در کشـور ایـران نشاندهنده ورود کشور به شرایط تنش آبی شدید است. از اینرو لازم است براساس یک برنامه جامع به این مهم پرداخت شود.

شاخص بهره وری آب

یکی از شاخص های مورد استفاده در بررسی های اقتصادی، استخراج شاخص بهره وری آب است که نشان می‌دهد به ازای هر مترمکعـب آب مصرفی، چند واحد تولید ناخالص داخلی به دسـت آمـده اسـت. مقدار این شاخص به تبعیت از شرایط و ساختار اقتصادی کشـورها متفـاوت اسـت. شاخص بهره‌وری آب در کشور در سال ۲۰۱۱ برابر ۳دلار تولید ناخـالص داخلـی بـه ازای یـک مترمکعب آب مصرفی به دلار در سال ۲۰۰۵ گزارش شده است که در مقایسه با متوسـط بهـره وری آب در سطح جهان که ۱۴ دلار تولید ناخالص داخلی به ازای یک مترمکعـب آب مصـرفی، در سـطح بسـیار پایین تری قراردارد.

همچنین تقاضا بـرای آب در دهـه هـای اخیـر افـزایش یافتـه اسـت. بـر ایـن اسـاس، متوسـط سـرانه آب تجدیدپـذیر کشـور از۵۵۰۰ مترمکعب در سال۱۳۴۰ به ۳۴۰۰ مترمکعب در سال۱۳۵۷، ۲۵۰۰ مترمکعب در سال ۱۳۶۷، به ۲۱۰۰ مترمکعب در سال ۱۳۷۷ و از ۱۷۱۹ مترمکعب در سال ۱۳۹۳کاهش یافته است. درصورت تداوم روند فعلی مصرف آب، این شاخص به حدود ۱۲۹۵ مترمکعب در سال ۱۴۰۵ کاهش خواهد یافت.

چالش های مرتبط با تقاضای آب

از مهمترین مشکلات مرتبط با منابع آب در بخش عرضه می توان به افت بارندگی در مقایسه با روند بلند مدت به ویژه در پنج دهه اخیر اشاره کرد که سبب شد حجم آب موجود در مخازن سدها تنها به ۳۸ درصد از کل مخازن را در بر می‌گیرد. افت حجم جریان های آب سطحی در کشور براساس آمار به میزان چشمگیر ۵۲ درصد کاهش یافته و همچنین حجم جریان های سطحی آب در تمامی حوزه های آبریز کشور کاهشی بوده و بیشترین کاهش با ۷۷ درصد در حوضه های آبی هامون رخ داده است.

بهره برداری بی رویه و افت منابع زیر زمینی در سال های اخیر خسارت های جبران ناپذیری را بر منابع آبی زیر زمینی کشور وارد کرده است و همچنین بهره برداری نادرست از منابع آب سفر های زیر زمینی باعث کاهش ۱۸ درصدی این منابع ارزشمند شده است.

نبود مدیریت کارآمد چاه های کشور که میزان استخراج چاه های آب را تا ۴۹.۸ میلیارد متر مکعب گزارش میدهد که ناشی از استخراج از چاه های غیر مجازاست که طبق منابع غیر رسمی به بیش ۱۰۰ هزار حلقه می رسد که حتی در سال های ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۲ حدود ۶۰ هزار حلقه چاه غیر مجاز توسط وزارت نیرو شناسایی شده است. توزیع نامتقارن منابع آب که در موقعیت رشته کوه های البرز و زاگرس سبب شده که ۷۰ درصد میزان بارندگی تنها در ۲۵ درصد مساحت کشور وجود داشته باشد.

چالش های مرتبط با تقاضا

با توجه به سهم بیش از ۹۰ درصدی بخش کشاورزی از منابع آب کشور هر نوع برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری برای ارتقاء راندمان آب در این بخش زمینه ساز کاهش قابل توجه مشکلات منابع آب در کشور است. نبود شناخت کافی استفاده از تجارت آب مجازی در مدیریت منابع آب کشور، مبادله ی آب مجازی به عنوان یکی از راهکارها برای کاهش تنش آبی در ایران ارزیابی می شود در حال حاضر ایران با داشتن کسری تراز بازرگانی در بخش کشاورزی به عنوان یکی از وارد کنندگان آب مجازی شناخته می شود اما به نظر می رسد که این روند تحت تاثیر مدیریت منابع آب نیست بلکه به واسطه الزامات حاکم بر عرضه و تقاضا برای محصولات کشاورزی صورت گرفته است. به عبارت دیگر واردات آب مجازی در ایران ناآگاهانه

صورت گرفته است و انتظار می رود با توجه به افزایش کم آبی در ایران اهمیت واردات آب مجازی در دو بعد واردات و صادرات مواد غذایی در تامین امنیت غذایی ، پیوسته افزایش یابد.

راهکارهای صیانت از منابع آب کشور

در اسناد بالادستی شامل سیاست های کلی نظام ، قوانین برنامه پنج ساله و دیگر قوانین و مصوبات موجود ، مدیریت منابع آب به طور قابل توجهی مورد توجه سیاستگذاران قرار گرفته است. بنابراین انتظار می رود با توجه به ظرفیت های قانونی موجود درکشور مهمترین راهکارها در دوبخش عرضه و تقاضا آب ارائه گردد:

راهکارهای صیانت از منابع آب در بخش عرضه

– تلاش برای افزایش آگاهی نسبت به جایگاه آب به عنوان یک کالای کمیاب اقتصادی در حوزه اقتصاد کشور
– استفاده از تکنولوژی های مرتبط با کنترل هوشمند میزان بهره برداری از آب از قبیل شمارشگر چاه‌های کشاورزی، شمارشگرهای هوشمند میزان برداشت آب و …
– تصحیح سیستم قیمت گذاری آب
– ایجاد بازار آب با استفاده از تجارب کشورهای دیگر با هدف اقتصادی کردن منابع آب.
– بررسی امکان ایجاد سد های زیر زمینی برای حفاظت از سفره های زیر زمینی.
– استفاده بهینه از ظرفیت های منابع آبی مشترک با کشورهای همجوار براساس قوانین بین الملل.
– بررسی و امکان سنجی انتقال آب از خلیج فارس و دریای خزر به مناطق مرکزی کشور.

راهکار های صیانت از منابع آب در بخش تقاضا

– اصلاح الگوی مصرف آب کشاورزی
با اجرای روش های به‌زراعی و به‌نژادی مانند اصلاح روش های کاشت، اجرای سیاست تغییر کاربری اراضی در الگوی کشت مبتنی بر مزیت نسبی ،تلاش در جهت کاهش سطح کشت محصولات با مصرف بالای آب (مانند برنج) و اصلاح و توسعه کاشت گیاهان کم آبخواه اشاره نمود.علاوه بر این راهکارهای دیگری مانند توسعه کشت های گلخانه ای، اجرای سیستم های آبیاری تحت فشار و مهار آب های فصلی می تواند تا حد قابل توجهی بر بهبود الگوی مصرف آب در کشاورزی تاثیر مثبت داشته باشد.
– اجرای الگوی بهینه کشت ملی-منطقه ای و هدایت حمایت های مالی و کمک های یارانه ای به سمت فعالیت های کشاورزی دارای الگوی کشت بهینه ملی-منطقه ای.
– توجه به زیرساخت های این حوزه در طرح آمایش سرزمین.
– اعمال الگوی مصرف آب در بخش خانگی متناسب با شرایط اقلیمی
– جداسازی آب شرب و آب بهداشتی.
– ارزیابی اثرات زیست محیطی طرح های مهم صنعتی و معدنی به منظور کاهش اثرات منفی بر منابع آب.
– سرمایه گذاری برای بازسازی خطوط انتقال آب